भुकम्पले बिश्व त्रसित किन भइरहन्छ्होला?

सुर्खेत =

अहिले विश्वभर धेरै ठाउँमा भूकम्प गएको कारण बुझ्नका लागि भूगर्भीय प्रकृतिलाई ध्यान दिनुपर्छ। भूकम्प कुनै रहस्यमय संकेत वा भविष्यवाणीको परिणाम होइन, पृथ्वीको भित्री संरचनामा भइरहेका प्राकृतिक परिवर्तनको परिणाम हो। पृथ्वीको सतह विभिन्न ठूला–ठूला प्लेटहरू (tectonic plates) बाट बनेको हुन्छ। यी प्लेटहरू लगातार चलिरहन्छन् र एक–अर्कासँग ठोक्किनु, छुट्टिनु वा एकले अर्कालाई निचोर्लिनु जस्ता क्रियाकलाप भइरहँदा जमिनभित्र ठूलो तनाव सन्चित हुन्छ। यही तनाव अचानक छुट्दा भूकम्प उत्पन्न हुन्छ।

विश्वको अधिकांश भूकम्प प्लेटहरूको सीमामा बढी हुन्छन्, जस्तै: इन्डो–अस्ट्रेलियन प्लेट र युरेसियन प्लेटको ठोक्किने क्षेत्र (हिमालय), प्यासिफिक “रिङ अफ फायर” क्षेत्र आदि। पछिल्ला वर्षहरूमा भूकम्प बढेजस्तो देखिनुको कारण समाचार र प्रविधिको पहुँच बढ्नु पनि हो। पहिले धेरै कम स्थानमा मात्र भूकम्प रेकर्ड हुन्थ्यो, अब विश्वभर सूक्ष्म भूकम्पसमेत मापन हुने भएकाले भूकम्प बढी भइरहेको जस्तै देखिन्छ।

कहिलेकाहीँ मानिसले धेरै भूकम्प जानुलाई “बिशेष संकेत” वा “ठूलो विपत्तिको संकेत”सँग जोडेर बुझ्ने गर्छन्, तर वैज्ञानिक दृष्टिले भूकम्प नियमित प्राकृतिक प्रक्रिया हो। पृथ्वी बुढिँदै गएको संकेत होइन, बरु पृथ्वीको गतिशीलता सामान्य रूपमा चलिरहेको प्रमाण हो।

यद्यपि केही वैज्ञानिकहरूका अनुसार निश्चित क्षेत्रमा बारम्बार साना भूकम्पहरू हुनु ठूलो तनाव निर्माण हुँदै गएको संकेत हुन सक्छ, जसले भविष्यमा ठूलो भूकम्प आउने सम्भावना जनाउन सक्छ। तर ठ्याक्कै कहिले, कहाँ र कति ठूलो भूकम्प आउँछ भनेर वैज्ञानिक प्रविधिले आजसम्म पनि पत्ता लगाउन सकेको छैन।

त्यसैले भूकम्पलाई संकेतको रूपमा भय सिर्जना गर्नुभन्दा सजग र तयारी गर्नुपर्छ। सुरक्षित भवन निर्माण, नियमित भूकम्प अभ्यास, आपतकालीन सामग्री तयारी, र सही जानकारीमाथि विश्वास राख्नु नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।

लेख.शंकर किशोर अभय
कर्णाली प्रदेश