विश्वमा चियाको सुरुवात कसरी भयो जान्नुहोस।
सुर्खेत =
चियाको इतिहास धेरै पुरानो र रोचक छ। विश्वभर प्रचलित यो पेयको सुरुआत करिब इसापूर्व २७३७ तिर चीनमा भएको मानिन्छ। चिनियाँ सम्राट शेन–नोंग आफ्नो बगैंचामा आराम गरिरहेका बेला उम्लिरहेको पानी भएको भाँडोमा नजिकैको बोटका पातहरू झरे र पानीको रंग बदलियो। सम्राटले त्यो मिश्रण पिएपछि आफूलाई ताजगी महसुस भएको अनुभव गरे, र त्यसै दिनदेखि चियाको यात्रा सुरु भयो भन्ने किंवदन्ती छ। चीनका बौद्ध भिक्षुहरूले लामो ध्यान र साधनाका क्रममा आफ्नो मन एकाग्र बनाउन चियालाई प्रयोग गर्थे, जसले गर्दा चिया छिट्टै जापान, कोरिया र एसिया भर फैलियो।
१७औँ शताब्दीमा डच व्यापारीहरूले चिया पहिलोपटक युरोप लगे। सुरुमा चिया अत्यन्तै महँगो र उच्च वर्गले मात्र पिउने पेय थियो। तर बिस्तारै व्यापार विस्तार हुँदै गएपछि चिया सामान्य युरोपेली घर–घरमा प्रवेश गर्न थाल्यो। ब्रिटेनमा त चिया संस्कृतिको नै हिस्सा बन्यो, जसले पछि चियालाई विश्वव्यापी व्यापारका रूपमा फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
भारतमा अंग्रेजहरूले चियाको लत बसाल्न अपनाएका रणनीतिहरू
भारतमा चिया उत्पादनको इतिहास औपचारಿಕ रूपमा १९औँ शताब्दीको सुरु तिर ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सुरु भयो। चीनसँगको चिया व्यापारमा ब्रिटेनले ठूलो खर्च बेहोर्नुपरेको थियो। त्यसैले चीनमा निर्भरता हटाउन अंग्रेजहरूले भारतमा नै ठूलो परिमाणमा चिया खेती गर्ने योजना बनाए।
१. विशाल चिया बगानहरूको स्थापना
सुरुमा असमका स्थानीय जनजातिहरूले जंगली चियाका बोटहरू सेवन गर्ने चलनबारे जानकारी पाएपछि अंग्रेजहरूले ठूलो क्षेत्रमा बगान स्थापना गर्न थाले। असम (१८३७) र त्यसपछि दार्जिलिङ (१८४१) चिया उत्पादनका केन्द्र बने।
२. श्रमिकहरूलाई प्रलोभन र कडा नियम
बगानमा कामदार आवश्यक परेपछि अंग्रेजहरूले भारतका विभिन्न भागका ग्रामीण जनतालाई उच्च पारिश्रमिकको आश्वासन दिँदै बगानमा ल्याए। तर वास्तविक रूपमा तिनीहरूका लागि कठोर अनुशासन, लामो कामको समय, र न्यून सुविधा मात्र उपलब्ध थियो।
३. प्रचार–प्रसार र उपभोग बढाउने अभियान
ब्रिटिश कमिटी फोर टी प्रोपेगन्डाले भारतभर चिया पिउन प्रोत्साहन गर्ने अभियान चलायो। रेल्वे स्टेशन, कार्यालय तथा सेनामा चिया अनिवार्य रूपमा उपलब्ध गराइयो। “चिया स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक” भन्ने सन्देशसहित निःशुल्क चिया चखाउने कार्यक्रम पनि चलाइयो। यसरी क्रमशः भारतीयहरूमा चिया दैनिक जीवनको अङ्ग बन्दै गयो।
४. चियालाई ‘सस्तो र सर्वसुलभ’ बनाउने नीति
ब्रिटिश उद्योगहरूले मूल्य घटाउँदै ठूलो जनसंख्याका लागि उपलब्ध गराए। यसले चियालाई विलासी वस्तुबाट जनसाधारणको पेयमा परिवर्तन गरिदियो।
—
नेपालमा चियाको सुरुबात कसरी भयो?
नेपालमा चिया खेतीको इतिहास १८६३–१८६५ तिरबाट सुरु भएको मानिन्छ। नेपालका प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले विदेश यात्राका क्रममा चिया बगानको प्रभाव देखेपछि नेपालमा पनि उत्पादन गर्न सकिने बुझे। चिया खेतीका लागि उपयुक्त जलवायु भएकाले पूर्वी नेपाल विशेष रूपमा उपयुक्त थियो।
१. भारतबाट चियाका बिरुवा ल्याई बगान स्थापना
सबैभन्दा पहिले इलामको कन्याम र फिक्कल क्षेत्रका बगानहरूमा भारत, विशेषतः दार्जिलिङबाट चियाका बिरुवा ल्याएर रोपिएको थियो। प्रारम्भिक दिनहरूमा चिया उत्पादन सीमित मात्रामा भए पनि गुणस्तर भने उत्कृष्ट मानिन्थ्यो।
२. सरकारी चिया बगान र उद्योगहरूको स्थापना
पछि नेपाल सरकारले इलाम चिया बगान र तेह्रथुम चिया बगान स्थापना गर्यो। यी बगानहरूले उत्पादन मात्र होइन, प्रशोधन सिकाउने, विशेषज्ञता विकास गर्ने, र नयाँ किसानहरूलाई प्रशिक्षण दिने काम पनि गरे।
३. निजी क्षेत्र, सहकारी र लघु किसानहरूको सहभागिता
१९९० को दशकपछि निजी उद्योग र सहकारीहरूको प्रवेशसँगै नेपालमा चिया उत्पादन तीव्र गतिमा बढ्न थाल्यो। हजारौं किसानहरू साना–साना बगान बनाएर व्यावसायिक रूपमा चिया उत्पादन गर्न थाले। आज नेपालका ‘अर्थोडक्स चिया’ ले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्च मुल्यमा बिक्री हुने गरेको छ।
निष्कर्ष
विश्वमा चीनबाट शुरु भएको चियाको यात्रा ब्रिटेनमार्फत विश्वव्यापी बन्यो। भारतमा अंग्रेजहरूले व्यापारिक उद्देश्यले चियाको उत्पादन र उपभोगलाई रणनीतिक रूपमा विस्तार गरे। नेपालमा भने चियाको सुरुआत ऐतिहासिक उत्सुकताबाट सुरु भए पनि पछि आर्थिक सम्भावना पहिचान भई ठूलो उद्योगको रूपमा विकसित भयो। आज चिया केवल पेय मात्र होइन, सांस्कृतिक पहिचान, व्यापारिक स्रोत, र लाखौं किसानको जीविकोपार्जनको माध्यम बनेको छ।
लेख=शकर किशोर अभय
कर्णाली प्रदेश
